Η δύναμη να περπατάς στο σκοτάδι χωρίς να ξέρεις αν θα δεις φως!
Του Θανάση Λάλα.
(Ένας διάλογος με αυθεντικές απαντήσεις του Φράνσις Χάλζεν που συνάντησα το 2014 στην Νέα Υόρκη. Μιλήσαμε μόλις δεκαπέντε λεπτά πίνοντας ένα χυμό πορτοκάλι και θυμάμαι τον είχα λατρέψει… Χαίρομαι ειλικρινά που αυτός ο σπουδαίος άνθρωπος τιμήθηκε με το Νόμπελ Φυσικής. Σε μια εποχή που η δημόσια συζήτηση γίνεται από «σκουπίδια» για «σκουπίδια», υπάρχουν λαμπρά άστρα, που φωτίζουν την Αξία της ανθρώπινης ύπαρξης και δοξάζουν το κυνήγι της περιέργειας μας)!
Μια φορά κι έναν καιρό, στο Βέλγιο, ζούσε ένα αγόρι που ήθελε να κερδίσει τον ποδηλατικό Γύρο της Γαλλίας. Δεν ονειρευόταν να φυλακίσει τα άστρα σε εξισώσεις. Ονειρευόταν δρόμους, στροφές, ορθοπεταλιές και τον αέρα να χαΪδεύει τα αυτιά του.
Το αγόρι λεγόταν Φράνσις.
Ο πατέρας του κατασκεύαζε κτίρια. Έτσι, όταν ο Φράνσις μεγάλωσε, άρχισε να σπουδάζει μηχανικός. Υπήρχε ένας δρόμος έτοιμος να τον δεχτεί: θα μπορούσε να δουλέψει στην οικογενειακή επιχείρηση.
Όμως μέσα του είχε αρχίσει να ανοίγεται ένας άλλος δρόμος. Ακολούθησε τα μαθηματικά και τη φυσική.
Χρόνια αργότερα, ο πατέρας του κάθισε στις τελευταίες σειρές μιας αίθουσας στο CERN και τον άκουσε να μιλά. Γύρω του οι νέοι κρατούσαν σημειώσεις. Απόρρησε αλλά χάρηκα.
Όταν έφυγαν για να φάνε μαζί, ο πατέρας τού είπε πόσο τον είχε εντυπωσιάσει το γεγονός ότι τα λόγια του γυιού του είχαν γίνει σημειώσεις στα μπλοκ των φοιτητών του.
Ίσως εκείνη την ημέρα, αν αυτή η ιστορία ήταν ζωγραφιά, ο πατέρας θα στεκόταν δίπλα σε ένα ακόμα νεόκτιστο σπίτι και ο γιος δίπλα σε ένα ακόμα ερωτηματικό.
Και τα δύο όμως θα είχαν ανοιχτή πόρτα.
Ο Φράνσις συνέχισε να ερευνά. Ώσπου άρχισε να σκέφτεται έναν παράξενο τρόπο να κοιτάξει το Σύμπαν.
Υπήρχαν μικροσκοπικοί ταξιδιώτες, τα νετρίνα, που μπορούσαν να περάσουν μέσα από την ύλη σχεδόν χωρίς να αφήσουν ίχνος. Έρχονταν από περιοχές που το φως δεν μπορούσε πάντα να μας αποκαλύψει.
Για να τα παρατηρήσει, ο Φράνσις και οι συνεργάτες του στράφηκαν στον πάγο της Ανταρκτικής.
Σαν να είχαν ανοίξει έναν χάρτη του κόσμου και αντί να σημειώσουν πού θα έβρισκαν έναν θησαυρό, να σημείωναν πού θα κατασκεύαζαν ένα καινούργιο μάτι.
Δεν είχαν μαγικό ραβδί.
Μελέτησαν τον πάγο. Σχεδίασαν ένα σύστημα διάτρησης με ζεστό νερό. Δοκίμασαν. Ξεκίνησαν από το τίποτα ή χωρίς δυνατότητες να συλλάβουν το άπιαστο ώσπου απέκτησαν τα εργαλεία για έναν τεράστιο ανιχνευτή.
Πέρασαν χρόνια.
Πολλά χρόνια κυνηγώντας χωρις να ξέρουν αν θα τα καταφέρουν να γυρίσουν από το κυνήγι με κάτι.
Κανείς δεν μπορούσε να τους υποσχεθεί ότι στο τέλος θα έβλεπαν αυτό που αναζητούσαν.
Στα παραμύθια ο δρόμος προς τον θησαυρό συνήθως κρύβει δράκους. Στη δική τους ιστορία έκρυβε τεχνικά προβλήματα, αδιέξοδα και πολλά λάθη.
Ώσπου οι μετρήσεις έδειξαν ότι μέσα στον πάγο είχαν καταγράψει νετρίνα υψηλής ενέργειας πέρα από τον Γαλαξία μας.
Οι ταξιδιώτες είχαν αφήσει ένα ίχνος.
Κι εκεί όπου θα περίμενε κανείς να τελειώσει το παραμύθι, άρχισε μια καινούργια ερώτηση:
Από πού είχαν έρθει αυτά;
Ο Φράνσις ήθελε να συνεχίσει. Ελπίζοντας ότι ένας μεγαλύτερος ανιχνευτής θα έφερνε και ανακαλύψεις που κανείς δεν είχε προβλέψει.
Και έξω από το εργαστήριο, υπήρχαν ακόμη μακρυνές βόλτες με το ποδήλατο. Ταξίδια στη Νέα Υόρκη για να ακούσει τις αγαπημένες του όπερες.
Το αγόρι μπορεί μεγαλώνοντας να μην κέρδισε τον Γύρο της Γαλλίας είχε όμως βρει έναν δρόμο που ήθελε να συνεχίσει.
Στην τελευταία σελίδα αυτού του παραμυθιού δεν υπάρχει θρόνος ούτε στέμμα.
Υπάρχει ένα ποδήλατο ακουμπισμένο κοντά στην πόρτα έτοιμο να διασχίσει νέες αποστάσεις.
Και κάπου πολύ μακριά, μέσα στον πάγο, ένα μάτι που παραμένει ανοιχτό!
(Απολαύστε τον πάρακάτω διάλογο για να μάθετε τι σημαίνει «ψάχνω αυτό που υπάρχει αλλά το αγνοούμε»)
Συνήθως διηγούμαστε τη ζωή ενός επιστήμονα σαν να άρχισε με ένα παιδί που κοιτούσε τα άστρα. Εσείς τι ονειρευόσασταν;
«Ως παιδί στο Βέλγιο ονειρευόμουν να κερδίσω τον ποδηλατικό Γύρο της Γαλλίας». (repubblica.it)
Και πώς βρεθήκατε από το ποδήλατο στη καρδιά της φυσικής;
«Ξεκίνησα σπουδάζοντας μηχανικός. Ο πατέρας μου είχε κατασκευαστική εταιρεία και αυτή ήταν η κατεύθυνση που προβλεπόταν για μένα, παρότι αισθανόμουν ότι δεν μου ταίριαζε. Τελικά στράφηκα στα μαθηματικά και στη φυσική». (astrobites.org)
Ο πατέρας σας πρόλαβε να δει τι σήμαινε αυτός ο άλλος δρόμος που τραβήξατε;
«Μετά το διδακτορικό μου ήρθε στο CERN και παρακολούθησε μια διάλεξή μου. Αργότερα, πηγαίνοντας για φαγητό, μου εξέφρασε την έκπληξή του που οι φοιτητές κρατούσαν σε σημειώσεις αυτά που έλεγα καθώς μιλούσα». (repubblica.it)
Πότε και πώς νιώσατε ότι βρήκατε τον δρόμο σας; Πως βρίσκουμε τον δικό μας δρόμο, αυτό που θέλουμε πραγματικά να κάνουμε στη ζωή μας;
«Ήμουν θεωρητικός φυσικός όταν ξεκίνησε η προσπάθεια που οδήγησε στο IceCube. Χρειάστηκε να στραφώ προς την πειραματική φυσική. Μέσα σε αυτή την προσπάθεια βρήκα τελικά αυτό που ήθελα να κάνω στη ζωή μου». (space.com)
Μια καινούργια ιδέα γεννιέται από το μηδέν; Ή αναγνωρίζουμε το καινούργιο ξαφνικά σε μια σχέση ανάμεσα σε πράγματα που γνωρίζαμε ήδη αλλά δεν τα είχαμε συνδιάσει έτσι;
«Στη δική μας περίπτωση συναντήθηκαν και οι δύο κατευθύνσεις. Γνώριζα το DUMAND, την προσπάθεια κατασκευής ενός μεγάλου ανιχνευτή νετρίνων μέσα στη θάλασσα. Παράλληλα, με τον Enrique Zas μελετούσαμε την ανίχνευση νετρίνων στον πάγο μέσω ραδιοσημάτων. Ο συνδυασμός αυτών των ιδεών οδήγησε στη σκέψη ενός ανιχνευτή μέσα στον πάγο». (jotdown.es)
Τι κάνει έναν άνθρωπο να περπατάει στα σκοτεινά, να αφιερώνει χρόνια σε κάτι που δεν γνωρίζει αν θα αποδώσει;
«Η μεγάλη έλξη ήταν ότι τα νετρίνα μπορούν να διαπερνούν ύλη που ακόμα και το φως εμποδίζεται να διαπεράσει. Θα μπορούσαμε να παρατηρήσουμε πράγματα στο Σύμπαν που δεν βλέπαμε. Ξεκινήσαμε σιγά σιγά. Μελετήσαμε τον πάγο, σχεδιάσαμε τη διάτρηση με ζεστό νερό και δοκιμάσαμε αν λειτουργούσε». (icecube.wisc.edu)
Υπήρχε κάποια στιγμή που ξέρατε ότι η προσπάθεια θα δικαιωθεί;
«Δεν υπήρχε εγγύηση όταν ψάχνεις για να τραφεί η περιέργεια σου. Προηγήθηκαν περίπου δεκαπέντε χρόνια ανάπτυξης και άλλη μία δεκαετία κατασκευής. Πολλοί πίστευαν ότι στο τέλος δεν θα βλέπαμε κάτι. Όμως, ύστερα από δύο χρόνια δεδομένων, είχαμε νετρίνα τεράστιας ενέργειας που έφταναν από πέρα από τον Γαλαξία μας». (icecube.wisc.edu)
Στο σχολείο μαθαίνουμε να αποφεύγουμε το λάθος. Στην έρευνα, ποια θέση έχει το λάθος;
«Ο συνεργάτης μου John Bahcall έλεγε ότι οι ανακαλύψεις δεν ακολουθούν μια ευθεία, λογική διαδρομή. Τα αποτελέσματα έρχονται μέσα από παρακάμψεις, αδιέξοδα και λάθη. Αυτό συνέβη και όταν αναπτύσσαμε την ιδέα του IceCube και κατασκευάζαμε τον ανιχνευτή». (balzan.org)
Όταν ακούμε για μια μεγάλη ανακάλυψη, συγκρατούμε συνήθως ένα όνομα. Τι χάνουμε έτσι;
«Παραλαμβάνοντας το βραβείο Balzan, αναγνώρισα ότι το οφείλαμε στο ταλέντο και στην αφοσίωση των τεχνικών, των μηχανικών, των επιστημόνων και των ανθρώπων της διοίκησης. Το αφιέρωσα σε όσους πρόσφεραν κρίσιμη βοήθεια στις κρίσιμες στιγμές του εγχειρήματος». (balzan.org)
Θα κάνατε επιστήμη ακόμη και χωρίς την αναγνώριση;
«Το δεύτερο «μυστικό» που ανέφερα, θυμούμενος πάλι τον Bahcall, ήταν ότι θα κάναμε επιστήμη ακόμη και χωρίς αμοιβή. Το ίδιο ισχύει χωρίς βραβεία, παρότι εκτιμώ ιδιαίτερα τα βραβεία όταν τα παραλάμβανω». (balzan.org)
Αν σας έδινα τη θέση μου, απέναντι σε ποιον επιστήμονα θα θέλατε να καθίσετε και να θέσετε ερωτήματα;
«Πρώτος στη λίστα μου θα ήταν ο Ενρίκο Φέρμι. Δεν τον γνώρισα, αλλά στα γραπτά του αναγνωρίζω μια σκέψη εξαιρετικής απλότητας και σαφήνειας. Θα πρόσθετα και τον Μπρούνο Ποντεκόρβο, τον οποίο είχα την τύχη να συναντήσω στην Ιταλία…» (jotdown.es)
Τι θα θέλατε να είχατε ρωτήσει τον Ποντεκόρβο;
«Θα ήθελα να είχα τολμήσει να τον ρωτήσω γιατί έφυγε και πήγε στη Σοβιετική Ένωση…»
Εσείς λέτε γιατί το έκανε;
«Η δική μου εκτίμηση είναι ότι πίστευε πραγματικά πως εκεί οικοδομούσαν ένα καλύτερο σύστημα από το δυτικό. Τον θεωρούσα ιδεαλιστή, έναν άνθρωπο για τον οποίο η φυσική ήταν η ζωή του». (jotdown.es)
Τι θα συμβουλεύατε έναν νέο άνθρωπο που θέλει να πετύχει, αλλά δεν έχει ακόμη αποφασίσει τι αξίζει να υπηρετήσει;
«Να ακολουθήσει τα ενδιαφέροντά του, αντί να καθοδηγείται από το χρήμα ή από προσωπικότητες με δύναμη. Αυτά και τα δύο μπορεί να βοηθήσουν μια σταδιοδρομία, αλλά δεν εξασφαλίζουν μια ευτυχισμένη ζωή». (astrobites.org)
Και αν ανακαλύψει αργότερα ότι έκανε λάθος επιλογή και τον ενδιαφέρει κάτι άλλο, τότε τι γίνεται; Θα έχει χάσει τον χρόνο του;
«Να μη διστάξει να αλλάξει αντικείμενο, μέσα στον κλάδο του ή και έξω από αυτόν. Με παραξενεύει η ιδέα να περάσει κανείς όλη του τη ζωή δουλεύοντας μόνο στο θέμα του διδακτορικού του. Στη διάρκεια μιας ζωής εμφανίζονται και άλλα ενδιαφέροντα πράγματα». (astrobites.org)
Εςάς έξω από τη φυσική, τι άλλο σας ευχαριστεί; Τι έχει παραμείνει από το παιδί που ήθελε να κερδίσει τον ποδηλατικό Γύρο της Γαλλίας;
«Αγαπώ την όπερα και πηγαίνω συχνά στη Νέα Υόρκη γι’ αυτήν. Δεν αγαπώ ιδιαίτερα τις μεγάλες πόλεις. Όσο για το ποδήλατο, το 2024 έλεγα ότι συνέχιζα να κάνω μία ώρα την ημέρα». (repubblica.it)
Όταν κατασκευάζετε έναν καινούργιο τρόπο να κοιτάξετε το Σύμπαν, τι σας συναρπάζει περισσότερο: να απαντήσετε στην ερώτηση που σας οδήγησε εκεί ή να ανακαλύψετε κάτι που δεν είχατε καν σκεφτεί να ρωτήσετε;
«Θέλουμε να λύσουμε το πρόβλημα της προέλευσης των κοσμικών ακτίνων. Ελπίζουμε όμως ότι ένας μεγαλύτερος, πιο ευαίσθητος ανιχνευτής θα φέρει και απρόβλεπτες ανακαλύψεις. Παρατηρούμε νετρίνα τεράστιων ενεργειών, αλλά η φυσική που βλέπουμε συμφωνεί με το Καθιερωμένο Πρότυπο. Θα θέλαμε να βρούμε κάτι που να μας οδηγήσει πέρα από αυτό». (icecube.wisc.edu)
Τελευταία ερώτηση. Σας απασχολεί τι θα μείνει από εσάς; Η θέση σας στην ιστορία;
«Δεν αφιερώνω χρόνο στο να σκέφτομαι την υστεροφημία μου. Κοιτάζω το μέλλον. Υπήρξα εξαιρετικά τυχερός και θέλω να χαρώ όσα απομένουν. (icecube.wisc.edu)
